Wonen en de psychiatrie

Tot in de zeventiger jaren van de vorige eeuw woonden mensen met ernstige psychiatrische problemen in een psychiatrische inrichting. Zij werden ver van hun eigen woonomgeving samen gebracht in een speciale instelling met een gesloten karakter, waar onder leiding van medisch specialisten werd gewerkt aan hun herstel.

Waar woonden psychiatrische patiënten vroeger?
Tot in de zeventiger jaren van de vorige eeuw woonden mensen met ernstige psychiatrische problemen in een psychiatrische inrichting. Zij werden ver van hun eigen woonomgeving samen gebracht in een speciale instelling met een gesloten karakter, waar onder leiding van medisch specialisten werd gewerkt aan hun herstel. In de praktijk had het gesticht al vooral een verblijffunctie: zeker 70% van de patiënten woonde er vele jaren. De inrichting was een minimaatschappij die vrijwel geheel voorzag in eigen behoeften. Patiënten werkten in de huishouding, in zogenaamde keukenbedrijven, magazijnen, timmermanswerkplaatsen, mattenmakerijen, weverijen, de boerderij.

Hoe was het leven in een psychiatrische inrichting?
Kenmerkend voor het leven in een psychiatrisch ziekenhuis oude stijl waren de massaliteit, gebrek aan privacy, het leven in groepsverband en een betuttelend klimaat. In Santpoort leefden ruim 1000 patiënten in grootschalige gebouwen met gezamenlijke slaapkamers en woonruimten. Het leven op de afdeling speelde zich af in een streng dagritme van werken en ontspanning in groepsverband. Vaste dagprogramma's voor behandeling en dagbesteding bepaalden het dagelijks leven. Er waren veel vrijheidsbeperkingen. Patiënten hadden nauwelijks privacy. Voor velen beperkte het privédomein zich tot de eigen handtas.

Wat wordt er bedoeld met de 'vermaatschappelijking' ?
In de tweede helft van de twintigste eeuw zette in de psychiatrie wereldwijd een ontwikkeling in die leidde tot het herhuisvesten van chronische patiënten. In plaats van wonen op een instellingsterrein of langdurige verblijfsafdeling van een psychiatrische ziekenhuis worden mensen verhuisd naar woonvormen inde samenleving. Dit proces wordt wel vermaatschappelijking genoemd

Wat is het Amsterdams Model?
Het ideaal van vermaatschappelijking werd in Amsterdam in de jaren 1980 op voortvarende wijze ten uitvoer gebracht. Een groot deel van de psychiatrische patiënten uit Amsterdam verbleef in PZ(Provinciaal Ziekenhuis) Santpoort. Tussen 1987 en 2002 werd Santpoort opgesplitst in twee kleinere ziekenhuizen gevestigd in Amsterdam. Dat gebeurde op basis van het plan Het Amsterdams Model (1986) opgesteld door progressieve psychiaters, de cliëntenbeweging, de gemeente en de provincie. Het plan voorzag in de verhuizing van chronische patiënten in Santpoort naar Amsterdam. Voorzieningen dienden kleinschalig en verspreid over de stad worden opgezet. Voortaan moest de opname in een psychiatrische kliniek zo veel mogelijk worden voorkomen en de opnameduur zo kort mogelijk. Er werden behandelcentra voor acute opnames, zg. sociaalpsychiatrische dienstencentra (SPDC) opgezet. Mensen met langdurig psychiatrische problemen werden gehuisvest in een gevarieerd stelsel van beschermende woonvormen.

Is de verhuizing naar Amsterdam een succes geworden?
In de media heerste lange tijd een negatief beeld over de verhuizing van psychiatrische patiënten naar Amsterdam. Uit onderzoek is gebleken dat dit beeld moet worden bijgesteld. De overlast is beperkt. Het overgrote deel van de patiënten weet hun weg naar de zorg te vinden en is tevreden over de GGZ. Wel laat de beoogde maatschappelijke integratie nog te wensen over. De meeste patiënten wonen in een beschermde woonvorm of zelfstandig met begeleiding. Zij leiden een teruggetrokken leven. Zinvolle dagbesteding ontbreekt vaak. Er is vooral gebrek aan passend werk.

Zijn patiënten tevreden met hun woning?
De meeste mensen met langdurig psychiatrische problematiek die in staat zijn om met begeleiding zelfstandig te wonen blijken echt te genieten van hun zelfstandigheid. Degenen die gehuisvest zijn in een voorziening voor beschermd wonen hebben meestal de ambitie deze woonvorm in te ruilen voor een volledig zelfstandige woning. Het zelfstandig wonen heeft ook een keerzijde. Mensen die in staat zijn om na opname of na wonen in een beschermende woonvorm, de stap naar meer zelfstandigheid te maken, komen vaak terecht in achterstandwijken. De eenzaamheid die velen zeiden te ervaren werd niet aan het alleen wonen geweten; ook in een instelling te midden van een groep mensen kan men zich eenzaam voelen.

Diverse aspecten met betrekking tot het begrip wonen in de geschiedenis van de psychiatrie

Hieronder worden enkele aspecten behandeld die betrekking hebben op het begrip Wonen in de geschiedenis van de psychiatrie.

Natuur

Vanaf het eind van de achttiende eeuw zag men de stad als een vervreemdende, tegennatuurlijke leefomgeving die ziektes en krankzinnigheid veroorzaakte.

Onderscheid

De woonsituatie werd op de eerste plaats bepaald door de aangebrachte scheiding van de verschillende categorieën patiënten:

Medisch model

Aan het eind van de negentiende eeuw overheerst de overtuiging dat psychische afwijkingen in essentie somatisch van aard waren, dus voortvloeiden uit lichamelijke gebreken.

Gezinsverpleging en gezinssimulatie

Veel belang werd gehecht aan het simuleren binnen de gestichtsmuren van de gezinssituatie.

Actievere therapie

Rond 1920 erkende de Duitse psychiater H. Simon dat er in het verrichten van werk uitgebreidere therapeutische mogelijkheden scholen, die nog nauwelijks werden benut.

Psychofarmaca

In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw resulteerde de gezochte aansluiting bij de moderne ziekenhuizen als medische bolwerken onder andere in de institutionalisering van de psychiatrische klinieken.

Sociale model

De opmars van de psychofarmaca maakte bovendien de weg vrij voor het op uitgebreide schaal introduceren van vele verschillende vormen van therapie die uitgingen van het sociale model.

Sociowoningen

In Wolfheze werd voor het eerst geëxperimenteerd met de zogenaamde 'sociowoningen', gewone rijtjeshuizen zoals de standaard sociale woningbouw uit de wederopbouwperiode, bedoeld voor kleine groepen patiënten,

Psychotherapeutische gemeenschap

De groep als 'natuurlijk' kader van het 'samenleven' was het grote ideaal van de jaren zestig en zeventig en dat bleef niet zonder gevolgen voor de huisvesting binnen de psychiatrische ziekenhuizen.

Beschut wonen

De lijn die met de sociowoningen van Wolfheze was ingezet, werd in de jaren zeventig voortgezet, toen geprobeerd werd de grens tussen normaal en abnormaal op te heffen en alles in het teken stond van integratie in de samenleving en 'de-hospitalisering',

Terug naar de stad

Waren de communeachtige woonvormen waarmee in de jaren zeventig binnen menige inrichting werd geëxperimenteerd, geïnspireerd op het tegenculturele gedachtegoed dat toen opgeld deed,